Demografia Żydów– nie istnieją źródła pozwalające określić liczbę Żydów zamieszkujących ziemie polskie w okresie średniowiecza i w czasach nowożytnych, można podać jedynie ustalenia szacunkowe. Dopiero pobór pogłównego w 1764 r. pozwala na przedstawienie dokładniejszych danych.

Żydzi napływali na ziemie polskie w kilku falach. Na początku XIV w. w Polsce mieszkało zaledwie kilkuset (do tysiąca) Żydów. W drugiej połowie XIV i w XV w. liczba ta znacznie wzrosła. W wykazie podatkowym pochodzącym prawdopodobnie z 1507 r. wymieniono 54 gminy, nie uwzględniono w nim jednak ok. 30 miejscowości. Można przypuszczać, że na początku XVI w. istniało ok. 90 gmin (w niektórych miastach nawet po dwie, np. we Lwowie czy w podkrakowskim Kazimierzu). Ich liczebność nie była duża, przeciętnie wynosiła kilkadziesiąt do stu osób, tylko największe mogły liczyć kilkuset mieszkańców. Historycy szacują liczbę Żydów zamieszkujących ziemie polskie i litewskie na początku XVI w. na 10–24 tysięcy. Pod koniec XVI w. liczba gmin na obszarze całej Rzeczypospolitej wzrosła do ok. 200, ich liczebność była zróżnicowana.

Dokumenty z 1619 r. wykazują, że np. w Poznaniu, w obrębie miasta oraz na przedmieściach, mieszkało ponad 3 tys. Żydów. Wiele gmin, zwłaszcza we wschodniej części Rzeczypospolitej, liczyło zapewne po kilkudziesięciu mieszkańców. Według szacunków na początku XVII w. na terytorium Rzeczypospolitej mieszkało ok. 80–100 tys. Żydów, w połowie tego stulecia liczba ta mogła wzrosnąć do 200 tysięcy.

Tak znaczny przyrost ludności w ciągu jednego stulecia nie był wyłącznie rezultatem napływu nowych osadników pochodzących z innych państw europejskich. Pomimo dużej śmiertelności, epidemii, częstych napadów tatarskich wskaźnik przyrostu naturalnego społeczności żydowskiej był wyższy niż ogółu ludności Rzeczypospolitej. Złożyło się na to wiele przyczyn. Religia żydowska kładła większy nacisk na higienę, sprzeciwiała się bezżenności, nie przewidywała istnienia zakonów. Małżeństwo można było zawierać od 13. roku życia. Żydów nie obejmowała służba wojskowa.

Charakterystycznym zjawiskiem w XVI i XVII w. było przesuwanie się skupisk żydowskich z zachodnich na wschodnie obszary Rzeczypospolitej. Tam odsetek Żydów szczególnie szybko wzrastał w małych miastach. Coraz częściej osiedlali się oni we wsiach, gdzie dzierżawili karczmy i młyny. Gwałtowny spadek populacji (nawet o 20–25%) spowodowało powstanie Chmielnickiego, w czasie którego doszło do licznych pogromów, a następnie do emigracji Żydów z ziem Rzeczypospolitej. Wojny, które miały miejsce w połowie XVII i na początku XVIII w., przyczyniły się do upadku gospodarczego wielu miast, co zahamowało rozwój tamtejszych gmin. Z drugiej strony liczne przywileje popierające osadnictwo żydowskie, wydawane w tych czasach zwłaszcza przez szlachtę, przyczyniły się do rozwoju dawnych i powstania wielu nowych skupisk żydowskich w czwartej ćwierci XVII w. i pierwszej połowie XVIII.

W latach 1764–1766 na nowych zasadach przeprowadzono pobór pogłównego żydowskiego, tzn. od każdej osoby powyżej jednego roku życia. Wcześniej podatek ten był ściągany ryczałtem jako z góry ustalona suma. Według zachowanych źródeł pogłówne pobrano od ok. 600 tys. osób. Uwzględniając uchylających się od płacenia oraz niemowlęta, możemy szacować liczbę Żydów na 750 do 900 tys. Stanowiło to ok. 6% wszystkich mieszkańców Rzeczypospolitej.

W wyniku rozbiorów większość Żydów polskich, ok. 500 tys., dostała się pod panowanie rosyjskie. Od samego początku prowadzono wobec nich politykę ograniczeń. Usuwano ich ze wsi, nakazując przeniesienie do miast i miasteczek, wyznaczono rejony, w których mogli mieszkać (strefa osiedlenia). W 1827 r. aż 80,4% Żydów w Królestwie Polskim mieszkało w miastach, w 1865 r. odsetek ten wzrósł do 90,5%. Wysoki był też ich przyrost liczbowy i udział procentowy wśród ogółu populacji.

W latach 1816–1913 liczba ludności Królestwa Polskiego wzrosła o 381%, natomiast ludności żydowskiej o 822%, w wyniku czego jej odsetek w całym społeczeństwie podniósł się z 7,8% do 14,9%. Przyczyniły się do tego napływ na tereny Królestwa Żydów rugowanych z innych części Imperium Rosyjskiego, szukających możliwości pracy, a także wysoki przyrost naturalny w tej grupie ludności. W ostatnim trzydziestoleciu XIX w. ludność żydowska 11 największych miast w Królestwie wzrosła kilkakrotnie, np. w Warszawie pięciokrotnie, w Łodzi dwudziestokrotnie. Najliczniejszym skupiskiem Żydów w Królestwie stała się Warszawa, będąca jednocześnie największą gminą żydowską świata. Wysoki przyrost liczebności ludności żydowskiej zahamowała emigracja do państw Europy Zachodniej i Ameryki.

W zaborze pruskim znalazło się ok. 65 tys. polskich Żydów, z czego większość zamieszkiwała Wielkopolskę (w 1816 – 52 tys., 6,3% ludności Wielkopolski). Była to głównie ludność miejska, co podobnie jak w Rosji spowodowane było ograniczeniami prawnymi. W 1816 r. aż 96% Żydów wielkopolskich żyło w miastach i miasteczkach. Pod koniec XIX w. Żydzi zaczęli przenosić się do większych ośrodków. W 1910 r. w miastach liczących ponad 100 tys. mieszkańców żyło 60% pruskich Żydów. Największą gminą w zaborze pruskim był Poznań, ponadto istniały duże ośrodki żydowskie w Obornikach, Szamotułach, Lesznie, Ostrowie, Kępnie i rejencji opolskiej. U schyłku XIX w. daje się zauważyć stały spadek liczby Żydów w zaborze pruskim, spowodowany emigracją do innych miast Rzeszy i do Stanów Zjednoczonych. W latach 1824–1890 wyemigrowało z Wielkiego Księstwa Poznańskiego ponad 65 tys. Żydów.

W zaborze austriackim po 1772 r. znalazło się, według danych państwowych, 171 tys. Żydów polskich, natomiast w 1795 r. – 215 tys., co stanowiło 9% całej ludności. W następnych latach ich liczba systematycznie wzrastała. W 1850 r. w Galicji było ok. 333 tys. Żydów, w 1869 r. – ok. 576 tys. (10,6% całej populacji), w 1910 r. liczba Żydów wynosiła już 871 tys. (10,9% populacji Galicji). Żydzi galicyjscy stanowili w XIX w. prawie dwie trzecie ludności żydowskiej żyjącej w całej monarchii habsburskiej. Podobnie jak w zaborze rosyjskim i pruskim, mieszkali głównie w miastach, w niektórych jako dominująca grupa, np. w Brodach, gdzie w 1910 r. stanowili 71,2% ogółu mieszkańców, w Buczaczu – 57,3%, Rawie Ruskiej – 57,2%, Stanisławowie – 51,3% itd. Pod koniec XIX w. przyrost liczby Żydów uległ zahamowaniu. U podstaw tego zjawiska leżała, podobnie jak w pozostałych zaborach, emigracja. W latach 1881–1910 wyjechało z Galicji 236,5 tys. Żydów, udających się głównie do obu Ameryk. Przenosili się również do większych miast austriackich, np. do Wiednia, który dzięki temu w drugiej połowie XIX w. stał się drugim co do wielkości, po Warszawie, skupiskiem Żydów w Europie.

I wojna światowa przyniosła duże zmiany w rozlokowaniu i liczbie Żydów zamieszkujących ziemie polskie. Ucieczka przed działaniami wojennymi, dyskryminacje, pogromy w Rosji i na Ukrainie doprowadziły do masowych przemieszczeń tej grupy ludności. Głównodowodzący wojsk rosyjskich, książę Mikołaj Mikołajewicz, oskarżając ludność żydowską o działania szkodliwe dla armii, rozkazał usunięcie wszystkich Żydów z terenów objętych wojną. Ewakuacje nasiliły się w centralnej Polsce i Galicji na początku 1915 roku. Największym skupiskiem wypędzonych stała się Warszawa, do której przybyło ok. 80 tys. Żydów ze 140 miejscowości. Ogółem akcjami wysiedleńczymi objęto 500–600 tys. osób, przerwano je dopiero w obliczu kontrofensywy niemieckiej i austriackiej. W Galicji, w obawie przed wkraczającą armią rosyjską, tysiące Żydów uciekało w stronę Węgier, Moraw, Czech i Wiednia, gdzie znalazło schronienie ok. 77 tys. uciekinierów. Tworzono dla nich specjalne obozy, zapewniające schronienie i wyżywienie. Szacuje się, że miejsce zamieszkania opuściła połowa żydowskiej populacji Galicji, czyli ok. 400 tys. osób. W ostatnich dwóch latach wojny nie ustawał proces odpływu Żydów z ziem polskich. Przenosili się oni głównie do miast niemieckich, leżących poza obszarem działań wojennych.

W pierwszych latach po powstaniu niepodległego państwa polskiego liczba ludności żydowskiej wzrastała w wyniku repatriacji uciekinierów, przede wszystkim z Rosji (ok. 600 tys.). Mniejsze grupy wracały z Austrii i Czechosłowacji. Dane ze spisów powszechnych i dane szacunkowe na 1939 r. wskazują systematyczny wzrost liczby Żydów mieszkających w Polsce. W 1921 r. było 2845,4 tys. osób wyznania mojżeszowego, w 1931 r. – 3113,9 tys., a w 1939 r. – 3460 tys. Choć liczby absolutne wykazują tendencję zwyżkową, spada w omawianym okresie odsetek Żydów wśród całego społeczeństwa polskiego: z 10,5% w 1921 r. do 9,8% w 1931 r. i 9,7% w przededniu wybuchu II wojny światowej. U podstaw tego zjawiska leżały malejący przyrost naturalny Żydów (w latach 1921–1925 wynosił on 15,6%, w 1926–1930 – 12,6%, w 1931–1935 – 12,3% oraz w 1936–1938 – 11,15%) oraz nasilenie emigracji, obejmującej przede wszystkim ludzi młodych.

Rozmieszczenie ludności żydowskiej na terenie państwa polskiego było nierównomierne. Koncentrowała się ona głównie w miastach i miasteczkach województw wschodnich i częściowo centralnych – jako konsekwencja carskiego prawodawstwa. Aż 76,4% Żydów mieszkało w miastach, na wsi zaledwie 23,6%. Dla społeczności chrześcijańskiej relacje były odwrotne (odsetek ludności miejskiej wynosił 22,1%, wiejskiej – 77,9%). Co czwarty Żyd polski mieszkał w jednym z pięciu wielkich miast: Warszawie, Łodzi, Lwowie, Krakowie lub Wilnie (łącznie 24,6% całej społeczności żydowskiej w Polsce). W wymienionych miastach Żydzi stanowili powyżej 30% mieszkańców. Jeszcze wyższy był ich udział wśród ludności miejskiej województw wschodnich i województwa warszawskiego (np. w województwie poleskim – 49,2%, wołyńskim – 49,1%, lubelskim – 42,9%, nowogrodzkim – 42,6%, białostockim – 38,7%, stanisławowskim – 34,8%, warszawskim i tarnopolskim – po 34,7%). W wielu miastach i miasteczkach odsetek Żydów przekraczał połowę ogólnej liczby mieszkańców (np. Jędrzejów – 73,1%, Pińsk – 63,4%, Węgrów – 60,45%, Kobryń – 55,6%, Tomaszów Lubelski – 54,0%, Słonim – 52,8%, Brody – 50,5%). W województwach zachodnich udział Żydów wśród ogółu mieszkańców był znikomy; w poznańskim i pomorskim wynosił jedynie 0,3%.

W październiku 1939 r. został dokonany podział ziem polskich pomiędzy okupantów. Część terytoriów zajętych przez Niemców (Pomorze, północne Mazowsze, Suwalszczyzna, Śląsk i Wielkopolska) wcielono do Rzeszy wraz z zamieszkującą ją ludnością żydowską (ok. 600 tys. osób). Z pozostałych ziem utworzono Generalne Gubernatorstwo, w którym znalazło się ok. 1,5 mln Żydów. Od samego początku władze niemieckie podjęły działania mające na celu odseparowanie ludności żydowskiej. Tworzono getta, w których koncentrowano Żydów, a w 1941 r. przystąpiono do planowej eksterminacji.

Pod okupacją radziecką znalazło się ok. 1,2 mln Żydów polskich. Pod koniec 1939 r. i na początku 1940 r., kiedy granica pomiędzy okupantami nie była szczelna, wielu Żydów (ok. 300 tys.) przedostało się na tereny objęte okupacją radziecką. Władze radzieckie przystąpiły do likwidacji odrębności kulturowej i religijnej Żydów na zajętych obszarach. Liczne aresztowania i deportacje dotknęły głównie działaczy społecznych i politycznych oraz osoby cieszące się dużym autorytetem bądź uznane za tzw. wrogów ludu (kupcy, przemysłowcy, inteligencja). Od lutego 1940 do marca 1941 r. deportowano ok. 1 mln obywateli polskich, z czego ok. 30% stanowili Żydzi. Część skierowano do obozów pracy, innych jako robotników do miast, kołchozów i sowchozów północnych okręgów Związku Radzieckiego.

W czerwcu 1941 r., po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej, Niemcy przystąpili do realizacji planu Endlösung. Wehrmacht i Einsatzgruppen rozpoczęły masowe egzekucje Żydów i terror na niespotykaną skalę. Na Kresach wymordowano ok. 0,5 mln osób, a te, które przeżyły, zamykano w gettach, następnie zaś wysyłano do obozów zagłady. Niektórym Żydom polskim udało się ewakuować na własną rękę bądź z władzami radzieckimi. Około 4 tys. wstąpiło do Armii Andersa. Władze radzieckie pozwoliły 10 tys. osób wyjechać na Daleki Wschód (głównie do Szanghaju), a 1 tys. uzyskał zgodę na emigrację do Palestyny.

Ogólny bilans strat ludności żydowskiej, spowodowanych II wojną światową, osiągnął poziom 85–89%. Oznacza to, iż wojnę przeżyło zaledwie ok. 10% Żydów. Po wyzwoleniu, w ramach akcji niesienia pomocy ocalałym z Zagłady, podjęto rejestrację ujawniających się osób żydowskiego pochodzenia. Pierwszą instytucją powołaną m.in. w tym celu był Referat do spraw Pomocy Ludności Żydowskiej przy Polskim Komitecie Wyzwolenia Narodowego. W październiku 1944 r. jego ewidencja obejmowała 8 tys. osób. We wrześniu 1944 r. zawarto pomiędzy PKWN i rządem Związku Radzieckiego umowę o repatriacji Polaków i Żydów. Od listopada 1944 do 1948 r. wróciło ze Związku Radzieckiego ponad 200 tys. Żydów. Do tej liczby należy dodać więźniów z wyzwolonych obozów koncentracyjnych, partyzantów opuszczających lasy, dzieci uratowane przez polskie rodziny i w klasztorach, osoby ukrywające się po tzw. aryjskiej stronie, na tzw. aryjskich papierach itd. Ich liczbę szacuje się na ok. 50 tys. Wielu z nich po krótkim pobycie opuszczało jednak Polskę.

W czerwcu 1945 r. Centralny Komitet Żydów w Polsce rejestrował 74 tys. Żydów, pod koniec 1946 r. – 192 tys. Najliczniej zamieszkiwali oni województwa górnośląskie, łódzkie i dolnośląskie. Ziemie zachodnie, początkowo Śląsk, a później Szczecin, stanowiły rejon, do którego kierowano repatriantów ze Związku Radzieckiego. Liczba Żydów malała wskutek emigracji, która po pogromie kieleckim (4.07.1946) nabrała rozmiarów masowych. Do początku 1947 r. wyjechało ok. 140 tys. osób. W marcu 1947 r. rejestrowano już jedynie 93 tys. osób narodowości żydowskiej, dwa lata później – 95 tys. W latach 1949–1950 nastąpiła kolejna fala emigracji, tym razem do Izraela, zmniejszająca o połowę liczebność Żydów w Polsce. W następnych latach obowiązywał zakaz wyjazdów dla wszystkich obywateli i dopiero przełom 1955/1956 przyniósł ponowny wzrost fali emigracyjnej. Wyjechało ok. 30 tys. osób. Zanikły lub zostały zlikwidowane zwarte enklawy żydowskie na ziemiach polskich, młodzież asymilowała się do kultury polskiej. Ostatnia duża fala wyjazdów miała miejsce po wydarzeniach marca 1968 roku. Zredukowała ona liczbę Żydów mieszkających w Polsce do zaledwie kilku tysięcy (w 1998 r. – ok. 5–6 tys.).

Hanna Węgrzynek, Gabriela Zalewska

Tekst pochodzi z portalu Diapozytyw, należącego wcześniej do Instytutu Adama Mickiewicza. Tekst pochodzi z książki „Historia i kultura Żydów polskich. Słownik” autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej, wydanej przez WSiP.