Pogrom

pogrom – termin, który pojawił się na określenie krwawych wystąpień przeciw ludności żydowskiej w Rosji w 1880–81, ale upowszechnił się w świecie jako nazwa wszystkich antyżydowskich wystąpień zbiorowych w historii.

W okresie staropolskim stosunkowo rzadko dochodziło do pogromów. O zbiorowym wystąpieniu przeciwko Żydom w 1349 wspomina Kronika oliwska, a w 1407 – Jan Długosz. Najbardziej krwawy charakter miały rzezie gmin żydowskich w czasie powstań kozackich w XVII i XVIII w. Niekiedy, zwłaszcza w XVIII w., pogromy były wynikiem oskarżeń o popełnienie “mordu rytualnego”.

Fala pogromów w 1880–81 zapoczątkowana została w Jekaterynosławiu, a nasiliła się po zabójstwie cara Aleksandra II (1881). W ciągu 2 lat doszło do 224 wystąpień antyżydowskich. Władze carskie wykorzystały owe “przejawy gniewu ludu” jako pretekst do wprowadzenia znacznych ograniczeń prawnych wobec Żydów (prawa majowe). Pod koniec 1881 wybuchł pogrom w Warszawie. Następna fala pogromów, inspirowanych przez czarne sotnie, przeszła przez Rosję w 1903–06 (m.in. Homel, Kiszyniów, Odessa, Białystok). Około 100 tys. Żydów zginęło w 1918–20 w wyniku rzezi dokonanych przez białogwardzistów, ukraińskie formacje militarne, zwłaszcza wojska S. Petlury, a także Armię Czerwoną.

Pogromy dokonywane były również przez niektóre polskie formacje, m.in. we Lwowie, Krakowie, Pińsku (1918) i Wilnie (1919), a także podczas wojny polsko-radzieckiej (1920). Następna fala przemocy, organizowana przez dążące do władzy Stronnictwo Narodowe i bojówki Obozu Narodowo-Radykalnego (ONR), przeszła przez Polskę w 1935–37 (pobicia, wybijanie szyb, podpalenia, zamachy bombowe). Doszło wówczas do ponad 150 inspirowanych antyżydowską propagandą pogromów, m.in. w Grodnie, Mińsku Mazowieckim, Odrzywole, Truskolasach, Kłobudzku, Przytyku, Brześciu nad Bugiem, Myślenicach, Częstochowie, Bielsku. W ich wyniku rannych zostało ponad tysiąc osób. Na wielu uniwersytetach bojówki Obozu Wielkiej Polski (OWP) i ONR, począwszy od 1930/31 napadały na studentów żydowskich (numerus clausus, numerus nullus). 

Na początku II wojny światowej i okupacji niemieckiej w kilku miastach (Warszawa, Kraków) doszło do wystąpień antyżydowskich inspirowanych przez Niemców, którzy próbowali wykorzystać je propagandowo, m.in. jako uzasadnienie tworzenia gett. W 1944–47, według szacunkowych danych, w napadach, zamachach i pogromach zginęło ok. 1,5 tys. ocalonych z Zagłady Żydów.

Partyzanckie oddziały Narodowych Sił Zbrojnych przeprowadziły w 1945 tzw. “akcję kolejową”, polegającą na wyciąganiu Żydów z pociągów wiozących repatriantów i przesiedleńców ze Związku Radzieckiego, a następnie rozstrzeliwaniu ich. Zginęło w ten sposób ok. 200 osób. W Parczewie miejscowi Żydzi zostali napadnięci i obrabowani przez oddziały ugrupowania “Wolność i Niezawisłość” (5 II 1946). W Rabce oddział partyzantów napadł dwukrotnie na dom dziecka, w którym przebywały chore na gruźlicę dzieci żydowskie.

Psychoza oskarżeń o“mord rytualny” doprowadziła do rozruchów antyżydowskich w Rzeszowie (14–15 VI 1945) oraz do krwawego pogromu w Krakowie (11 VIII 1945, dwie ofiary śmiertelne) i Kielcach (4 VII 1946), gdzie zamordowano 42 osoby, a ok. 100 raniono. Po tych wydarzeniach nastrój pogromowy utrzymywał się w Radomiu, Częstochowie, Łodzi i Kaliszu. Przypadki agresji słownej i fizycznej wobec Żydów powtórzyły się w 1956.

Alina Cała

Tekst pochodzi z portalu Diapozytyw, należącego wcześniej do Instytutu Adama Mickiewicza.
Tekst zamieszczony obok pochodzi z książki "Historia i kultura Żydów polskich. Słownik", autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej, wydanej przez WSiP
Drukuj
In order to properly print this page, please use dedicated print button.