Pogrom – pojęcie, które w odniesieniu do wspólnoty żydowskiej określa przejaw zbiorowego aktu przemocy, w którym Żydzi są ofiarami.

Pojęcie to budzi szereg kontrowersji, doczekało się też wielu definicji[1.1]. Etymologicznie wywodzi się nie tyle z kontekstów militarnych[1.2] co raczej gwary złodziejskiej, używanej w Rosji carskiej, gdzie mianem „gromszczika” określano złodzieja, który włamywał się do domu, niszcząc przy tym część jego wyposażenia w poszukiwaniu łupów.

Pojęcie „pogrom” odnosi się przede wszystkim do obszaru kultury nowoczesnej, do społeczeństw, w których nie dominowały podziały stanowe, a różnice etniczne, religijne i narodowe wywoływały szereg negatywnych zjawisk społecznych, z przemocą zbiorową włącznie. Bez względu na sposób jego wykorzystania dziś łączyć je należy raczej ze sferą społecznych wyobrażeń. Akty przemocy antyżydowskiej wspólnie określane terminem „pogrom” były bardzo zróżnicowane i określanie ich jednym terminem bywa mylące. „Pogrom” to również zjawisko, które dotyczyło nie tylko ziem polskich. Jak wskazuje Werner Bergmann znakomita większość europejskich państw była dotknięta zjawiskiem przemocy grupowej wobec Żydów, w różnej skali i o różnym podłożu.

Przemoc antyżydowska na ziemiach polskich znana jest od czasów średniowiecza. Określane mianem pogromów (choć słowo to nie było wtedy znane) akty agresji wobec Żydów w Krakowie czy Wrocławiu wskazują na silne czynniki ekonomiczno-religijne, motywujące sprawców[1.3]. Podobnie należy chyba rozumieć słabo do dziś zbadane akty przemocy zbiorowej wobec Żydów w czasach późniejszych, przedoświeceniowych.

Z pewnością za swego rodzaju przejściowe, od tradycyjnego „tumultu” do nowoczesnego „pogromu” należy uznać akty przemocy antyżydowskiej w Warszawie w 1790 i 1805 r., noszące silne znamiona uprzedzeń religijnych, przy wzrastających napięciach natury ekonomicznej i politycznej. W kategoriach konfliktu lokalnego trzeba rozpatrywać pogrom w Turku w 1857 roku.

Pierwsze akty antyżydowskiej agresji łączące w sobie elementy nowoczesnego antysemityzmu, agresji na płaszczyźnie ekonomicznej i napięć społecznych wynikających z restrukturyzacji społeczeństwa ziem polskich, wynikającego z uwłaszczenia, migracji ze wsi do miast, transferu elementów kultury ludowej i modernizacyjnych lęków i aspiracji, datujemy na ósmą i początek dziewiątej dekady XIX wieku. Pogromy w miastach Królestwa Polskiego (Kalisz – 1878; Warszawa – 1881; Gąbin, Maków, Iłów, Janów, Preny, Balwierzyszki – 1882), były poprzedzone silną, choć prosto zbudowaną i podawaną agitacją propogromową, realizowaną za pomocą rękopiśmiennych ulotek, pieśni ludowych czy komunikatów ustnych.

W tym samym czasie, w zaborze pruskim oraz na Ziemiach Zabranych, szczególnie w guberniach południowych, mieszkańcy miast niszczyli i rabowali żydowskie domy i sklepy, a cykl tych wydarzeń określany jest „pierwszą falą pogromów Żydów w Rosji”[1.4]. Zaraz po tym, w czasie wielkiego strajku w Łodzi w 1892 r., doszło do zbiorowego ataku na żydowskie domy i sklepiki. Na fali wyborów i agresywnej agitacji politycznej kilkanaście aktów zbiorowych ataków na Żydów odnotowano w Galicji w 1898 roku[1.5].

image_34299_0_0.jpg

Siedlce. Siedziba gminy żydowskiej splądrowana w trakcie zamieszek antyżydowskich w 1906 roku.

Na początku XX w. napięcia związane z agresją antyżydowską łączyły się już ze zróżnicowaniem politycznym, antysemicką agitacją i polityczną grą między władzami państw zaborczych i mieszkańcami polskich miast i miasteczek. XX wiek rozpoczął się robotniczym pogromem w Częstochowie, jesienią 1902 r., a następnie podobnymi wydarzeniami w Sosnowcu, Ostrowcu i Parczewie w 1904 roku. Ogromne napięcie i plotki o organizacji pogromów w Królestwie Polskim w 1905 r. na szczęście nie zaowocowały aktami przemocy, a wydarzenia w Siedlcach w 1906 r. należy uznać za pacyfikację wojskową. Najgłośniejszy medialnie i najkrwawszy pogrom nastąpił w Białymstoku w 1906 roku[1.6].

Oczywiście nie oznacza to, że w okresie rewolucji 1905 r. nie dochodziło do aktów przemocy wobec Żydów, miały one jednak przede wszystkim charakter indywidualny i nie mieściły się w pojęciu „pogrom” w świetle stanu ówczesnej zbiorowej wyobraźni. Szczególnie krwawe żniwo zebrała przemoc pogromowa w guberniach ukraińskich, w mniejszym stopniu białoruskich i litewskich na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. W zaborze pruskim doszło do aktu przemocy w Chojnicach w 1900 r., wywołanego oskarżeniem o rzekomy mord rytualny.

Nowa fala masowej agresji wobec Żydów powiązana była z okresem I wojny światowej. Od 1914 r. w różnym nasileniu i przez różne czynniki (przede wszystkim wskutek obecności wojska) dokonywane były akty masowej agresji wobec Żydów. Ich osnową stały się już nie uprzedzenia religijne czy motywy ekonomiczne, ale pojęcia z arsenału agitacji antysemickiej, wzbogacone oskarżeniami o zdradę i szpiegostwo oraz sprzyjanie przeciwnikowi. Setki miejscowości ogarniętych przez masowe akty przemocy zarówno ze strony wojsk carskich w 1915 r., jak i polskich w 1919–1920 r. uzupełniały krwawą mapę tragicznej historii żydowskich wspólnot. Mimo prac komisji, interpelacji i międzynarodowych zabiegów, sprawcy tych wydarzeń nie zostali właściwie nigdy ukarani.

Śmierć Józefa Piłsudskiego, wzrost znaczenia i wpływów antysemicko nastrojonej Narodowej Demokracji oraz generalnie silne napięcia polityczne, otworzyły nową kartę antyżydowskiej przemocy w latach trzydziestych XX wieku. Kilkanaście aktów agresji, w tym w Grodnie, Brześciu, Bielsku czy najsłynniejszy w Przytyku, wskazywały na radykalizację endeckiej młodzieży i przekroczenie granic agresji politycznej[1.7].

Okupacja niemiecka, napięcia wojenne i przyzwolenie ze strony Niemców na agresję antyżydowską oraz wspieranie jej otworzyło nowy rozdział w historii pogromów. Począwszy od 1939 r. (Wilno) aż do rozpoczęcia masowej zagłady w 1942 r. na ziemiach polskich doszło do wielu aktów agresji antyżydowskiej w której uczestniczyła miejscowa ludność polska[1.8]. Znaczna część z nich zakończyła się bestialskim mordowaniem żydowskich sąsiadów, szczególnie podczas fali tego typu zdarzeń latem 1941 roku[1.9].

Czytaj więcej o zbrodni w Jedwabnem (10.07.1941)

Pogromy Żydów latem 1941 roku

Studia nad przemocą antyżydowską w okresie powojennym wskazują przede wszystkim dwa przypadki Kraków (1945) i Kielce (1946), jednak dziesiątki aktów o mniejszej skali, dotykających powracających z ukrycia Żydów, przerażają swoją liczbą i dotąd czekają na głębokie i wieloaspektowe zbadanie[1.10].

Przyczyny agresji zbiorowej wobec Żydów były różnorodne w zależności od okoliczności historycznych. Bez wątpienia, nie tylko nietolerancja religijna odgrywała tu szczególne znaczenie. Ważniejsze wydają się być czynniki społeczne w szerszym kontekście (nierówności, aspiracje, frustracja, agresja jako język) oraz polityczne (antysemityzm jako element działalności politycznej).

Z pewnością zawsze istotne znaczenie miał splot tych czynników i okoliczności. W 1805 r. w Warszawie na przechodzącą procesję w dniu Bożego Ciała spadła dachówka, co uznano za celowy atak na Najświętszy Sakrament; w 1881 r. doszło do paniki w kościele w czasie świąt Bożego Narodzenia (zginęło kilkanaście osób), o jej wywołanie oskarżono Żydów. W 1902 r. w Częstochowie doszło do bójki żydowskiego sprzedawcy z kupującą chrześcijanką; w 1906 r. w Białymstoku zaatakowana została procesja Bożego Ciała. W Brześciu w 1937 r. żydowski rzeźnik zabił w czasie sprzeczki chrześcijańskiego klienta, podobnie jak w Grodnie dwa lata wcześniej.

W 1941 r. w Jedwabnem oskarżono Żydów o denuncjacje Polaków do władz radzieckich, a w Kielcach w 1946 r. Żydzi mieli porwać chłopca w celu dokonania na nim rytualnego zabójstwa. Wszystkie te okoliczności to elementy wyobraźni społecznej lub nieszczęśliwe zdarzenia, które odpowiednio wykorzystane lub zrozumiane w kontekście wielowiekowych uprzedzeń wobec Żydów oraz trudnych okoliczności ekonomicznych i politycznych, stały się zapalnikiem agresji. Jej faktyczne pokłady musiały drzemać w grupach skłonnych do ataków na Żydów wcześniej. Większość pogromów miała miejsce w sytuacji mobilizacji znacznych mas ludności (święta katolickie) lub w obliczu napięcia, gdzie taką mobilizacje można było łatwo wywołać (zmiana okupacji w czasie II wojny światowej).

Wiemy dziś, że wykonawcami aktów przemocy zbiorowej byli zwyczajni ludzie, na co dzień wykonywujący całą gamę zawodów, pędzący tzw. spokojne życie. Poza przyzwoleniem okresu okupacji niemieckiej w czasie II wojny światowej oraz w dobie powojennych sporów kompetencyjnych między UB i NKWD, dających przestrzeń na pojawienie się przemocy, władze – czy to polskie, czy rosyjskie, austriackie lub pruskie nie chciały przemocy antyżydowskiej i nie akceptowały jej, choć często nie radziły sobie z jej powstrzymaniem.

image_57908_0_0.jpg

Kobieta płacząca na pogrzebie męża – ofiary pogromu w Kielcach (1946)

Historia mówiona: Antysemityzm przeradza się w mord. Kamila Wojda o pogromie kieleckim i jego konsekwencjach

Pogrom to słowo, które dziś wzbudza szczególne emocje. Powodem ich jest pytanie o winę i odpowiedzialność. Dominująca przez wiele lat narracja oczyszczająca, wskazywała na to, że akty przemocy były zorganizowane (wiemy dziś, że najczęściej nie były), na dodatek przez innych, obcych wspólnocie polskiej (Rosjan, Austriaków, Ukraińców, NKWD). Te, których trudno było pozbyć się z narodowego sumienia (pogromy lat 30. w II RP), starano się przemilczeć lub zbagatelizować, albo oskarżyć samych Żydów o przeprowadzenie prowokacji.

Akty zbiorowej przemocy antyżydowskiej oraz historie tych zdarzeń skutecznie dzielą wspólnoty. Dyskusja wywołana książką Jana Tomasza Grossa Sąsiedzi. Historia zagłady żydowskiego miasteczka w 2000–2001 r. oraz następujące po niej debaty o pracach autorstwa badaczek i badaczy z kręgu Centrum Badań nad Zagładą IFiS PAN, dowodzą, że problem zbiorowej przemocy antyżydowskiej jest dla nas ważny także dziś. W jakimś sensie, jak przed laty tak i teraz, wpływa na budowanie tożsamości zbiorowych i kondycję moralną społeczeństwa. Wyniki badań nad zagadnieniem przemocy antyżydowskiej, szczególnie w jej zbiorowym wydaniu, wskazują na głęboką społeczną zdolność do generowania przemocy (czasem też bardzo krwawej) oraz legitymizowania jej na różne sposoby.

Obrazują też łatwość wypierania jej z historycznego imaginarium. Pogromy Żydów nie wystawiają dobrej opinii ludziom i społeczeństwom en masse, bowiem wyraźnie sygnalizują nam demony śpiące w różnych grupach i warstwach społecznych. Nadal nie do końca rozumiemy, w jaki sposób działały mechanizmy wyzwalania aktów zbiorowej przemocy – a co za tym idzie nie potrafimy się przed nią ustrzec. Nie wiemy jak dokładnie wygląda ścieżka wiodąca do tego rodzaju przemocy – stąd trudno nam odpowiednio wcześniej z niej zejść. Nie umiemy także wyjaśnić mechanizmów społecznych dziejących się w trakcie aktu przemocy, a więc trudno nam zaproponować służbom dobre modele reagowania na tą przemoc. Dzięki studiom nad zbiorową przemocą wobec Żydów zrozumieliśmy zaś, jak głębokie znaczenie ma historia i sposoby jej używania; z jaką łatwością można nią manipulować i jak tragiczne, długotrwałe i szerokie społecznie skutki ma ten proceder.

Artur Markowski

Bibliografia

• Aronson M., Troubled Waters: The Origins of the 1881 Anti-Jewish Pogroms in Russia, Pittsburgh 1990.
• Buchen T., Antisemitismus in Galizien. Agitation, Gewalt und Politik gegen Juden in der Habsburgermonarchie um 1900, Berlin 2012.
• Engel D., What’s in a Pogrom? European Jews in the Age of Violence, [w:] Anti-Jewish Violence. Rethinking the Pogrom in East European History, red. J. Dekel-Chen, D. Gaunt, N. Meir, I. Bartal, Indiana University Press, 2010, ss. 19–35.
• Klier J. D., Russians, Jews, and the Pogroms of 1881–1882, Cambridge 2011.
• Kopstein J., Wirtenberg J., Intimate Violence: anti-Jewish Pogroms on the Eve of the Holocaust, Cornell University Press 2018.
• Kwiek J., Nie chcemy Żydów u siebie. Przejawy wrogości wobec Żydów w latach 1944–1947, Warszawa 2021.
• Markowski A., Przemoc antyżydowska i wyobrażenia społeczne. Pogrom białostocki 1906 r., Warszawa 2018.
• Markowski A., Siedem „grzechów głównych” w badaniach nad przemocą antyżydowską, „Roczniki Humanistyczne” 2022, t. LXX, z. 2, ss. 188–204.
• Miliakowa L., K woprosu ob. Istoriczeskom znaczenii słowa „pogrom” w russkom jazykie [online:] http://mion.isu.ru/filearchive/mion_publcations/russ-ost/diaspr/9.html [dostęp: 22.01.2024].
• Pogromy Żydów na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, red. K. Kijek. A. Markowski, K. Zieliński, Warszawa 2019.
• Unowsky D., The Plunder. The 1898 Anti-Jewish Riots in Habsburg Galicia, Stanford University Press 2018.
• Szarota T., U progu Zagłady. Zajścia antyżydowskie i pogromy w okupowanej Europie: Warszawa, Paryż, Amsterdam, Kowno, Warszawa 2000.
• Żbikowski A., U genezy Jedwabnego. Żydzi na Kresach Północno-Wschodnich II Rzeczypospolitej wrzesień 1939 – lipiec 1941, Warszawa 2006.